इस्लामद्वारे महिलांचे हक्क आणि कर्तव्ये आणि मुक्ती

मेरी अली यांच्या एका लेखावर आधारित —

अनेक गैर-मुस्लिमांचा जो गैरसमज आहे त्याच्या विपरीत, इस्लाममध्ये महिलांना अनेक हक्क आणि कर्तव्ये प्राप्त आहेत. इतिहास स्पष्टपणे दाखवतो की, सातव्या शतकात पैगंबर मुहम्मद (सल्लल्लाहु अलैहि व सल्लम) यांना दैवी संदेश मिळाल्यामुळे, जगातील अनेक समाजांमध्ये प्रचलित असलेल्या विविध प्रकारच्या अत्याचारांपासून महिलांची मुक्ती झाली. कुराण आणि पैगंबर मुहम्मद यांची सुन्ना (परंपरा आणि प्रथा) हे प्राथमिक स्रोत आहेत, ज्यातून प्रत्येक मुस्लिम स्त्रीला तिचे हक्क आणि कर्तव्ये प्राप्त होतात. खालील माहिती त्यापैकी काही हक्क आणि कर्तव्यांवर प्रकाश टाकते.

मुस्लिम महिलांच्या सुवर्ण कथा वाचण्यासाठी येथे क्लिक करा

समान मानवी हक्क

चौदा शतकांपूर्वी, इस्लामने स्त्रियांना अल्लाहची स्तुती आणि उपासना करण्यासाठी समान जबाबदार ठरवले – त्यांच्या नैतिक प्रगतीवर कोणतीही मर्यादा न घालता. पुरुष आणि स्त्रिया दोघेही एकाच तत्त्वातून आले असल्यामुळे, ते मानवतेमध्ये आणि त्यांच्या चांगल्या कर्मांचे प्रतिफळ मिळवण्याच्या बाबतीत समान आहेत . इस्लाम दोन्ही लिंगांमध्ये समानतेचा पाया स्थापित करतो. कुराणमध्ये, ‘स्त्रिया’ नावाच्या अध्यायाच्या पहिल्या आयतमध्ये, अल्लाह म्हणतो:

“हे मानवजाती! तुमच्या प्रभूशी कर्तव्यनिष्ठ राहा, ज्याने तुम्हाला एकाच व्यक्तीपासून (आदाम) निर्माण केले, आणि त्याच्यापासून (आदाम) त्याने त्याची पत्नी [हव्वा (इव्ह)] निर्माण केली आणि त्या दोघांपासून त्याने अनेक स्त्री-पुरुष निर्माण केले; आणि अल्लाहचे भय बाळगा ज्याच्याकडून तुम्ही (परस्पर हक्क) मागत आहात, आणि गर्भ (नाते) तोडू नका. निःसंशयपणे, अल्लाह तुमच्यावर सदैव लक्ष ठेवणारा आहे. ” (कुराण ४:१)

कुराण देखील म्हणते:

तो (अल्लाह) ईमानदार पुरुष आणि स्त्रियांना अशा बागांमध्ये प्रवेश देईल, ज्यांच्या खालून नद्या वाहतात (म्हणजेच स्वर्ग), तेथे ते कायमचे राहतील आणि तो त्यांची पापे माफ करेल ; आणि अल्लाहच्या दृष्टीने हेच सर्वोच्च यश आहे. कुरआन (४८:५)

कुराण देखील सांगते:

आणि ज्या गोष्टींमध्ये अल्लाहने तुमच्यापैकी काहींना इतरांपेक्षा श्रेष्ठ बनवले आहे, त्या गोष्टींची इच्छा करू नका. पुरुषांना त्यांच्या कर्माचे फळ मिळते, (आणि त्याचप्रमाणे) स्त्रियांनाही त्यांच्या कर्माचे फळ मिळते, आणि अल्लाहकडे त्याच्या कृपेची याचना करा. निश्चितच, अल्लाह सर्वकाही जाणणारा आहे. (कुरआन ४:३२)

तर, वरील कुराणातील आयतींवरून आपल्याला दिसून येते की, पुरुष आणि स्त्रिया दोघांनाही त्यांच्या चांगल्या कर्मांसाठी प्रतिफळ मिळण्याच्या बाबतीत समान दर्जा देण्यात आला आहे.

नागरी हक्क

इस्लाममध्ये, स्त्रीला तिच्या स्वतंत्र व्यक्तिमत्त्वाच्या मान्यतेवर आधारित निवडीचे आणि अभिव्यक्तीचे मूलभूत स्वातंत्र्य आहे. उदाहरणार्थ, स्त्रियांना विवाहाचे प्रस्ताव स्वीकारण्याचा किंवा नाकारण्याचा अधिकार देण्यात आला आहे. तसेच, लग्नानंतर तिला स्वतःचे आणि तिच्या वडिलांचे नाव ठेवण्याचाही अधिकार आहे. इस्लाम स्त्रियांना त्यांची मते आणि विचार व्यक्त करण्यासही प्रोत्साहन देतो. इतिहासावरून असे दिसून येते की, स्त्रिया थेट पैगंबर मुहम्मद (सल्लल्लाहु अलैहि व सल्लम) यांना धर्म, अर्थकारण आणि सामाजिक बाबींविषयी प्रश्न विचारत असत आणि आपली मते मांडत असत. याचे पुरावे आपल्याला पैगंबर (सल्लल्लाहु अलैहि व सल्लम) यांच्या अनेक वचनांमध्ये आढळतात.

इस्लाममध्ये स्त्री शिक्षणाचे महत्त्व

पैगंबर म्हणाले:

प्रत्येक मुस्लिम (पुरुष आणि स्त्री) साठी ज्ञानप्राप्ती अनिवार्य आहे. (अत-तिर्मिधी)

यामध्ये कुराण आणि हदीसच्या ज्ञानासह, लोकांचे आणि समाजाचे मोठ्या प्रमाणावर कल्याण करू शकणाऱ्या इतर प्रकारच्या लौकिक ज्ञानाचा समावेश आहे. स्त्री आणि पुरुष दोघांनीही जीवनाच्या सर्व क्षेत्रांमध्ये नैतिकता आणि चांगुलपणाला प्रोत्साहन दिले पाहिजे आणि वाईटाचा निषेध केला पाहिजे . त्यामुळे, मुस्लिम महिलांनी त्यांच्या नैसर्गिक प्रतिभा आणि आवडीनुसार हे कर्तव्य पार पाडण्यासाठी योग्य शिक्षण घेतले पाहिजे .

इस्लाम पुरुष आणि स्त्रिया यांच्यातील समानता असूनही त्यांच्यातील नैसर्गिक फरकांना ओळखतो आणि त्यांचे संवर्धन करतो . त्यांच्या शारीरिक रचनेमुळे, काही प्रकारची कामे स्त्रियांपेक्षा पुरुषांसाठी अधिक योग्य आहेत. यामुळे कोणाच्याही प्रयत्नांचे महत्त्व कोणत्याही प्रकारे कमी होत नाही. अल्लाह दोन्ही लिंगांना त्यांच्या कामाच्या मूल्यासाठी समान प्रतिफळ देईल , जरी ते काम एकच असेलच असे नाही. म्हणून, मुलांना जन्म देणे, त्यांचे संगोपन करणे आणि त्यांना शिकवणे , तसेच पतीला आधार देणे आणि घराची देखभाल करणे ही आई आणि पत्नीची प्रमुख कर्तव्ये आहेत आणि इस्लाममध्ये स्त्रीसाठी ही एक अत्यंत सन्माननीय भूमिका आहे, तरीही जर तिच्यामध्ये समाजाच्या भल्यासाठी घराबाहेर काम करण्याचे कौशल्य असेल, तर ती तसे करू शकते, जोपर्यंत तिच्या कौटुंबिक जबाबदाऱ्यांकडे दुर्लक्ष होत नाही.

मातृत्वाबद्दल, पैगंबर म्हणाले:

"तिच्या पायाखाली स्वर्ग आहे." (अन-नासाई)

या हदीसवरून आपल्याला दिसते की इस्लामने स्त्रीला किती उच्च स्थान आणि आदर दिला आहे. अनेक अभ्यासांमधून असे दिसून येते की, एखाद्या व्यक्तीवर पहिला आणि सर्वात मोठा प्रभाव हा आईकडून मिळणाऱ्या सुरक्षिततेच्या भावनेतून, प्रेमातून आणि संस्कारांमधून पडतो. म्हणूनच, मातांनी शिक्षित होणे अत्यंत महत्त्वाचे आहे, जेणेकरून त्या आपल्या मुलांमध्ये योग्य नैतिक संस्कार रुजवू शकतील आणि त्यातूनच सुदृढ समाजांच्या भविष्यावर प्रभाव पडेल.

राजकीय अधिकार

मुस्लिम महिलांना दिलेला एक हक्क म्हणजे सामाजिक-राजकीय विषयांवर आपले मत मांडण्याचा अधिकार . कोणत्याही सार्वजनिक विषयावर मुस्लिम महिला आपले मत मांडू शकते आणि राजकारणात सहभागी होऊ शकते. इतिहासातील एक उदाहरण म्हणजे अब्दुर्रहमान इब्न अव्फ, ज्यांनी उस्मान इब्न अफ्फान यांना मुस्लिमांचे खलिफा आणि नेते म्हणून शिफारस करण्यापूर्वी अनेक महिलांशी सल्लामसलत केली होती .

इस्लाममध्ये महिलांचे आर्थिक अधिकार

मुस्लीम स्त्रीला पैसे कमवण्याचा, मालमत्तेचा मालकी हक्क, कायदेशीर करार करण्याचा आणि तिच्या इच्छेनुसार तिच्या सर्व मालमत्तेचे व्यवस्थापन करण्याचा विशेषाधिकार आहे. ती स्वतःचा व्यवसाय चालवू शकते आणि तिच्या कमाईवर तिच्या पतीसह कोणीही दावा करू शकत नाही.

इस्लामने स्त्रीला तिच्या नातेवाईकांकडून वारसा हक्क मिळवण्याचा अधिकारही दिला आहे. कुराणमध्ये सांगितले आहे:

आई-वडिलांनी आणि जवळच्या नातेवाईकांनी मागे सोडलेल्या मालमत्तेतून , मग ती लहान असो वा मोठी, पुरुषांचा आणि स्त्रियांचा एक कायदेशीर वाटा असतो. (कुरआन ४:७)

पत्नी म्हणून स्त्रीचे हक्क

इस्लामने विवाहाला खूप महत्त्व दिले आहे . विवाह हा व्यक्तीच्या भावनिक सुस्थितीचा आधारस्तंभ असतो. कुराण आणि हदीसमधील दैवी मार्गदर्शनाने स्त्री-पुरुषांमधील सौहार्दपूर्ण संबंधांना पाठिंबा देण्यासाठी कायद्यांची एक प्रणाली स्पष्टपणे मांडली आहे . कुराणातील अनेक आयती पती-पत्नींनी एकमेकांवर प्रेम करावे आणि कठीण काळात संयम बाळगावा यावर जोर देतात. कुराणात म्हटले आहे:

"आणि त्याच्या लक्षणांपैकी हे आहे की त्याने तुमच्यासाठी तुमच्या मधूनच बायका निर्माण केल्या, जेणेकरून तुम्हाला त्यांच्यामध्ये आराम मिळेल आणि त्याने तुमच्यामध्ये स्नेह आणि दया ठेवली आहे. निःसंशय, यात चिंतन करणाऱ्या लोकांसाठी निशाण्या आहेत.” (कुराण ३०:२१)

मुस्लिम महिलांच्या सुवर्ण कथा

विवाहातून मिळणारे प्रेम आणि सुरक्षितता जपण्यासाठी, मुस्लिम पत्नींना विविध हक्क आहेत. पत्नीचा पहिला हक्क म्हणजे पतीकडून 'महर' ( एक भेटवस्तू) मिळवणे, जे विवाह कराराचा एक भाग असून विवाहाच्या कायदेशीरपणासाठी आवश्यक आहे. जगाच्या काही भागांतील गैर-इस्लामी प्रथांपेक्षा हे वेगळे आहे, जिथे महिलांना विवाह करार करण्यासाठी पतीला हुंडा देण्यास भाग पाडले जाते. दुर्दैवाने, अनेक मुस्लिमसुद्धा अशा बेकायदेशीर प्रथांमध्ये सामील होतात.

बायकोचा दुसरा हक्क भरणपोषणाशी संबंधित आहे. तिच्याकडे कितीही संपत्ती असली तरीही, तिचा पती तिला अन्न, निवारा आणि वस्त्र प्रदान करण्यास बांधील आहे. तथापि, त्याला त्याच्या क्षमतेपेक्षा जास्त खर्च करण्यास भाग पाडले जात नाही आणि त्याच्या पत्नीला अवास्तव मागण्या करण्याचा अधिकार नाही.

कुराण म्हणते:

“श्रीमंत माणसाने त्याच्या क्षमतेनुसार खर्च करावा आणि ज्या माणसाची संसाधने मर्यादित आहेत, त्याने अल्लाहने जे काही दिले आहे त्यानुसार खर्च करावा. अल्लाह कोणत्याही व्यक्तीवर त्याने दिलेल्या गोष्टींपेक्षा जास्त भार टाकत नाही. अल्लाह कष्टानंतर सहजता देईल.” (कुराण ६५:७)

इस्लाम आपल्या शिकवणींमध्ये स्पष्ट करतो की, देवाने स्त्री आणि पुरुष यांना भिन्न, अद्वितीय भूमिका, कार्ये आणि कौशल्ये देऊन निर्माण केले आहे. जसे समाजात श्रमविभागणी असते, तसेच कुटुंबातही प्रत्येक सदस्यावर वेगवेगळ्या जबाबदाऱ्या असतात. सर्वसाधारणपणे, इस्लाम असे मानतो की स्त्रियांवर पालनपोषणाची भूमिका आणि पुरुषांवर संरक्षणाची भूमिका सोपवली जाते . त्यामुळे, स्त्रियांना आर्थिक सहाय्याचा हक्क दिला जातो.

कुराण म्हणते:

"पुरुष हे स्त्रियांचे रक्षणकर्ते आणि पालनकर्ते आहेत, कारण अल्लाहने त्यांच्यापैकी एकाला दुसर्‍यावर श्रेष्ठ बनवले आहे आणि कारण ते त्यांच्या साधनातून खर्च करतात..." (कुराण 4:34)

हे पालकत्व आणि पुरुषांना दिलेली मोठी आर्थिक जबाबदारी यासाठी आवश्यक आहे की त्यांनी महिलांना केवळ आर्थिक सहाय्यच नाही तर शारीरिक संरक्षण आणि आदरयुक्त वागणूक देखील दिली पाहिजे.

पैगंबर म्हणाले: “सर्वात परिपूर्ण ईमानवाले ते आहेत जे आचरणात सर्वोत्तम आहेत. आणि तुमच्यापैकी सर्वोत्तम ते आहेत जे आपल्या पत्नीशी सर्वोत्तम वागतात.”

पत्नीची कर्तव्ये

अधिकारांसोबत जबाबदाऱ्याही येतात. त्यामुळे पत्नींच्या पतींवर काही बंधने असतात. उदाहरणार्थ, पत्नीला त्यांच्या पतीबद्दल वाईट बोलण्यास मनाई आहे आणि ती तिच्या पतीची गुपिते ठेवण्यास आणि त्यांच्या वैवाहिक गोपनीयतेचे रक्षण करण्यास बांधील आहे. पतीने देखील तिच्या सन्मानाचे रक्षण करणे अपेक्षित आहे.

पत्नीनेही पतीच्या मालमत्तेचे रक्षण केले पाहिजे. तिने त्याच्या घराचे आणि मालमत्तेचे, तिच्या क्षमतेनुसार, चोरी किंवा नुकसानापासून रक्षण केले पाहिजे. नुकसान किंवा अपव्यय टाळण्यासाठी तिने घरातील व्यवहार सुज्ञपणे हाताळले पाहिजेत. तिने आपल्या पतीला नापसंत असलेल्या कोणालाही घरात येऊ देऊ नये किंवा पती नापसंत असलेला कोणताही खर्च करू नये.

एका मुस्लिम महिलेने आपल्या पतीसोबत सहकार्य आणि समन्वय साधला पाहिजे . तथापि, जो पुरुष अल्लाह आणि त्याच्या शिकवणींचे उल्लंघन करतो, त्याच्यासोबत सहकार्य असू शकत नाही. अशा परिस्थितीत, धार्मिक सल्ला घ्यावा, कारण अल्लाहच्या शिकवणींच्या विरुद्ध असलेल्या मागण्या पूर्ण करण्यास परवानगी नाही. कुराण सांगते:

“जेव्हा अल्लाह आणि त्याच्या मेसेंजरने एखाद्या गोष्टीचा निर्णय दिला असेल तेव्हा ते कोणत्याही आस्तिक पुरुष किंवा स्त्रीसाठी नाही, त्यांना त्यांच्या निर्णयात कोणताही पर्याय असावा. आणि जो कोणी अल्लाह आणि त्याच्या प्रेषिताची अवज्ञा करील, तो निःसंशयपणे उघड चुकीच्या मार्गाने भरकटला.” (कुराण ३३:३६)

निष्कर्ष

इस्लामने १४०० वर्षांपूर्वी स्त्रियांची कर्तव्ये आणि जबाबदाऱ्या निश्चित केल्या आणि त्यांना शोषणातून बाहेर काढले. त्यांना केवळ लैंगिक आकर्षणाचे प्रतीक म्हणून सादर करण्याऐवजी, इस्लामने त्यांच्या सन्मानाचे रक्षण करण्यासाठी नियम घालून दिले आणि त्यांना त्यांच्या पतींसोबत कुटुंबाच्या संगोपनात एक महत्त्वाची भूमिका दिली, जी पुढे जाऊन सुदृढ समाजाच्या पायाभरणीस हातभार लावते.

- समाप्त