Orşelîm wekî yek ji bajarên herî kevin ên cîhanê tê zanîn û navenda sê olên yekxwedayî yên cîhanê ye - Cihûtî, Xiristiyanî û Îslam. Li jêr hin rastiyan li ser baweriyên bingehîn ên sê olan peyda dike. Ev ji pirtûka elektronîkî "Orşelîm a me ye" hatine derxistin -
- Orşelîm Qibla yekem a Îslamê bû (rêveberiya nimêjê) û ji Qudsê bû ku Pêxember Muhammed (Silava Xudê lê bin) di bûyera navdar a ku bi navê "El-Israa wal Me'rac" tê zanîn derketiye ezmanan.
- Li gorî vegotinên dîrokî yên Cihû-Xiristiyan, di dema dema Incîlê de, Orşelîm paytexta tevahiya Padîşahiya Israelsraîl bû (1020 BZ - 931 BCE).
- "Bajarê Dawid" wekî beşa herî kevn a Orşelîmê tê hesibandin ku Orşelîm ji wê derê di dawiyê de bû bajarek tam.
- Nivîsarên Cihûyan bi berfirehî "Çiyayê Perestgehê" li Orşelîmê, cîhek pîroz di dîroka Cihûyan de nîqaş dikin. Li gorî nivîsarên Cihûyan, paşxane û mentiqê li pişt avakirina Perestgehê, pêkanîna Padîşah Dawid bû (ku di nav de Dawûd Pêxember tê gotin. Qur'anê) ku ew, padîşahê dinyayî û xuyayî, di xaniyekî bi heybet de dijiya, lê Padîşahê padîşahan, Xwedayê wî, ku nayê dîtin, di konekî pîr de rûdinişt ku jê re Konê Mûsa digotin. Ji bilî vê têgihiştinê, Padîşah Dawid di dawiyê de fêm kir ku miletên din perestgehên xwe hene, di heman demê de ku Israelsraîl, gelê Xwedê yê bijartî, perestgehek ku ji wî re hatî veqetandin tune bû.
- Li gorî nivîsarên Cihûyan, piştî mirina Dawid, kurê wî Padîşah Silêman (1011 BZ - m. 931 BZ) ferman da ku Perestgehek li ser Çiyayê Perestgehê were çêkirin. Ji ber vê yekê ev perestgeh bi gelemperî wekî Perestgeha Silêman jî tê binav kirin. Cihê Çiyayê Perestgehê jî wekî Cihê El-Eqsa, Heram El-Şerîf û Perestgeha Pîroz tê binavkirin.. Cihû jî wê malperê wekî Çiyayê Moriah bi nav dikin.
- Di Încîlê ya Îbranî de (Pirtûka Yekemîn a Padîşahan (1 Padîşah 6)) dibêje: “Perestgeha ku Silêman Padîşah ji bo Xudan çêkir şêst zend dirêj, bîst fireh û bîst û pênc zend bû. Eywana li ber Perestgehê, bi firehiya newalê, ji aliyê din ve bîst zend bû û li ber perestgehê jî deh zend kûr bû. Ji bo perestgehê pencereyên bi şebek hatine çêkirin, û li tenişta dîwarê perestgehê, ku nav û perestgeh girtiye, pêvekek ji gelek çîrokên hat avakirin. Qata wê ya herî jêrîn firehiya wê pênc zend, firehiya ya navîn şeş zend, firehiya ya sisiyan heft zend bû, ji ber ku li aliyê derveyê Perestgehê de xelek hebûn, da ku tîrêj li dîwarên perestgehê neyên girêdan.»
- Li gorî vegotinên Cihû-Xirîstiyanan, di sala 586 B.Z. de, Perestgeha Silêman (ku wekî Perestgeha Yekemîn jî tê zanîn) ligel beşên din ên bajarê Orşelîmê ji aliyê Babîliyan ve hat rûxandin. Çil û heşt sal şûnda di sala 538 BZ de, Kûroşê Mezin (z. 600 BZ – m. 530 BZ) ku împaratorekî Faris bû Perestgeha Duyemîn ji nû ve ava kir. Sedsal şûnda, heman Perestgehê di bin destê Hêrodêsê Mezin (b. 74 BZ – m. 1 BZ) di sala 20 B.Z. de di bin projeyek nûavakirinê ya mezin de bû û bi navê Perestgeha Hêrodês hate nasîn. Di dawiyê de, di sala 70 CE, Romayî Perestgeha Duyemîn di dema dorpêçkirina mezin a Orşelîmê de hilweşand. Bermahiyên Perestgeha Hêrodês dîwarê dorpêçê ye ku îro wekî Dîwarê Rojava tê zanîn. Dîwarê Rojavayî li Orşelîmê, ku wekî Dîwarê Girînê an jî bi tenê Kotel tê zanîn, ne tenê cîhê herî pîroz ê Cihûyan e, lê ji bo Cihûyan sembola mayî ya nasnameya Cihûyan e wekî neviyên Birahîm, Îshaq û Aqûb.
- Îsa Nisretî, ku Xiristiyanan bi navên Îsa Mesîh an jî di Quran û edebiyatên din ên îslamî de bi navê Îsa Mesîh tê gotin, di sala 5'an a berî zayînê de li Beytlehmê ji dayik bû, lê piraniya jiyana xwe li Orşelîma navenda Cihûtiyê derbas kir.
- Desthilatdariya Îslamî ya li Qudsê bi vê yekê dest pê kir fetha Qudsê ji aliyê hêzên Umer Xettab ve. Paşê, di bin serweriya Xelîfeyê Emewiyan Ebdulmelîk îbn Merwan (z. 646 mîladî – m. 705 mîladî), Qubeya Zinar di sala 688an de hatiye avakirin û dûv re kopola El-Eqsa Mizgeft di sala 728'an de. (Li ser bêtir bixwînin jiyana Umer Ibn El-Xettab here)
- Heke Hêzên Umer Quds bi dest xistin, Krîstiyan metran Sophronius Patrîkê Orşelîmê bû. Sophronius, ku bi eslê xwe Ereb bû, di Dêra Katolîk û hem jî di Dêra Ortodoks a Rojhilat de wekî pîroz tê qedirgirtin. Xirîstiyanên li Orşelîmê ji ber ku hêviyek hindik ji bo berxwedanê dîtin, biryar dan ku xwe radestî hêzên Xelîfe Umer bikin. Lê Metran daxwaz kir ku bi tenê eger Xelîfe Umer bi xwe mifteyên bajêr werbigire, dê mifteyên bajêr bê berxwedan radestî misilmanan bikin.
- Piştî teslîmbûna ji aliyê Xiristiyanan ve, Xelîfe Umer birin Dêra Gora Pîroz û ji aliyê serokatiya Xiristiyanan ve firsend hat pêşkêşkirin ku li dêrê nimêj bike. Xelîfe Umer, li ber çavê Mislimanan, bi eqilmendî tevdigeriya û nimêja hundirê dêrê red kir. Ew ji wê pêşerojê ditirsiya Misilman dibe ku nifş biryar bidin ku şopa wî bişopînin û daxwaz bikin ku dêrê bibe mizgeft. Ji ber vê yekê Xelîfe tercîh kir ku li derve nimêj bike û piştre li ser navê wî mizgeftek bi navê Mizgefta Umer hate çêkirin. Ev mizgeft niha li hemberî hewşa başûrê dêrê ye.
- Seferên Xaçperestan şerên pîroz bûn ku di navbera Misilman û Xiristiyanan de di heyama 1095 CE heya 1272 CE de, ji bo bidestxistina Qudsê û deverên derdorê. Pêşniyarê sereke yê Xaçperestan Ewropaya Xiristiyanên Latînî bû, nemaze Împaratoriya Romaya Pîroz û Frenkên Fransa. Ji bo Ewrûpaya Xiristiyanên Latînî, Erdê Pîroz rolek girîng girt ji ber ku ew cihê jidayikbûnê, wezaretê ye, bawer kirin. xaçkirin û vejîna Îsayê Nisretî.
- Di dema seferên xaçparêzên berê de, El-Eqsa û Qubeya Zinar xera kirin û talan kirin. Xaçekî zêrîn li ser Qubeya Zinar hate danîn û navê wî hate guhertin "Templum Domini" (Perestgeha Xwedê) û mizgefta El Aqsa dihat gotin "Templum Salomonis" (qesra şahî ya Silêman).
- Wek misilmanan, cihû jî dema ku nimêjê dikin ber bi aliyekê ve rû bi rû dimînin. Talmud li ser vê mijarê van tiştan tomar dike: "Mirovê kor, an jî yê ku nikare xwe bi rê ve bibe, divê dilê xwe ber bi Bavê xwe yê li ezmanan ve bibe, wek ku tê gotin: "Ew ê ji Xudan re dua bikin" (Padîşah I 8). Yê ku li dîasporayê radiweste, divê rûbirûyê Erdê Îsraêl bibe, wek ku tê gotin, "Ew ê di rêya Welatê xwe de ji te re dua bikin" (ibid). Yê ku li Erdê Îsraêl radiweste, divê bi Orşelîmê re rû bi rû bimîne, wekî ku tê gotin: "Ew ê di riya bajêr de ji Xudan re dua bikin" (ibid). Yê ku li Orşelîmê radiweste, divê rûyê Perestgehê bide… Yê ku di Perestgehê de radiweste, divê rûbirûyê Pîrozê Pîroz bibe… Yê ku li Orşelîmê radiweste, divê rûyê Sindoqê bigire… Ji ber vê yekê tê dîtin ku tevahiya miletê Israelsraîl rêberiyê dike. yê wê duayên ber bi cihekî yekane.”
- Amîdah (nimêja navendî ya ayîna cihûyan) dua hene ku wiha dibêje: «Li bajarê xwe Orşelîmê bi rehmê vegere û wek ku te soz daye tê de rûnên. Di roja me de wê zû ji nû ve ava bikin, wekî avahiyek herheyî, û zû tê de textê Dawid saz bikin. Xwezî bi te ya Xudan, yê ku Orşelîmê ji nû ve ava dike.» Amîdah bi ramanek ji bo vejandina Perestgehê bi dawî dibe - "Û bila diyariya genim a Cihûda û Orşelîmê xweş be, wek rojên berê û demên berê" (Malaxî 3:4)
- Telmûd jî dibêje, “Deh kab (tedbîr) ji rîsipîti daket dinyayê: neh ji aliyê Filistînê û yek jî ji aliyê dinyaya mayî ve hatin girtin. Deh kab (pîvan) bedewiyê daketin dinyayê: neh ji hêla Orşelîmê ve û yek jî ji hêla dinya mayî ve hatin girtin." (Telmûd: Kiddushin 49b)
- Dêra Zayînê li bajarê Beytlehmê ye, ku 6 kîlometreyan li başûrê Orşelîmê ye. Ev dêr yek ji dêrên herî kevn ên cîhanê ye. Ji bo Xiristiyanan, malper pir girîng e ji ber ku ji hêla Xiristiyanan ve tê bawer kirin ku cîhê jidayikbûna Jesussa ye.
- Hin Xirîstiyan bawer dikin ku berbi dawiya deman, nifûsa gerdûnî dê bibe gûhertin ji Xirîstiyantiyê re di encama mizgîniyê de. Îsa wê di dawiya Hezarsala de xuya bibe ku gelê xwe bibe bajarê ezmanan, Orşelîma Nû.
- Li gorî baweriyên Xiristiyanan, Dêra Gora Pîroz ew cîh e ku cihê xaçêkirina Îsa ye. Li gor baweriya Îslamê Îsa (Eesa) nehat xaçkirin. Alimê Îslamê yê bi navûdeng Îbn Kethîr di ravekirina xwe de ya Quranic Di ayetan de wiha tê gotin: “Pêxemberê Xwedê Îsa (Îsa) nikarîbû demeke dirêj li bajarekî bijî û bi diya xwe re gelek caran seferê dikir. Her wusa, cihû têr nebûn û di wê demê de çûn cem şahê Şamê, muşrîkekî Yewnanî ku ji stêran re îbadet dikir. Wan jê re got ku li Beyt El-Maqdis (El-Eqsa) zilamek heye ku xelkê Orşelîmê ji hev derdixîne û di nav bindestên padîşah de tevliheviyê çêdike. Padîşah hêrs bû û ji cîgirê xwe yê li Orşelîmê re nivîsî ku serokê serhildanê bigire, nehêle ku tevliheviyê çêbike, wî xaç bike û taca ji stiran li xwe bike. Gava ku cîgirê padîşah li Orşelîmê ev emir standin, ew bi çend Cihûyan re çû mala ku Îsa tê de rûdinişt û bi diwanzdeh, sêzdeh an hivdeh hevalên xwe re bû. Ew roj a Roja Înê, êvarê. Di malê de dora Îsa (Îsa) girtin û gava ku wî hest kir ku ew ê zû bikevin malê an zû an dereng ew ê ji malê derkeve, wî ji hevalên xwe re got: «Kî bi dilxwazî dixwaze bibe mîna min. , ji bo ku ew ê di cennetê de bibe hevrêyê min.» Xortek bi dilxwazî çû, lê Îsa (Îsa) fikirî ku ew pir ciwan e. Wî ev pirs cara diduyan û sisiyan kir, her carê ku xort bi dilxwazî tevdigeriya, ji Îsa (Îsa) re got: "Weleh, hûnê bibin ew zilam." Yezdan (Xwedê) xort tam wek Îsa (Îsa) kir, lê çalek li banê xanî vebû û Îsa di xew de hat xewandin û di xew de hilkişiya ezmên.
- Dêra Mizgîniyê li bajarê Nasretê ye, bajarokek li bakurê Israelsraîl. Dêr ji bo Xirîstiyanên Katolîk ên Roman cihekî pîroz e, ji ber ku li gorî baweriya wan ew cihê ku Melek Gabriel ji Meryemê re ragihandiye (diya Îsa) ku ew ê zarokek bi navê Îsa bizewice.
Girîngiya El-Eqsa ji bo misilmanan
- Eqsa qibleya yekem bû (rêberê nimêjê) ji bo misilmanan. Girîngiya olî ya Mescîda Eqsayê di kevneşopiyên îslamî de pir kûr e. Bi rastî gotina "Mizgefta El-Aqsa" ne tenê mizgeft bi xwe, lê tevahiya qada ku jê re Çiyayê Perestgehê tê gotin tê gotin. Hin kes tevahiya devera Çiyayê Perestgehê wekî "El-Aqsa" an "Cihê El-Aqsa" an "Haram El-Şerîf" û mizgefta li cihê wekî "Mizgefta El-Aqsa" bi nav dikin.
- Sefera navdar a Pêxember Muhammed / hilkişîna asîman û asîmanan ji cihê El-Eqsayê bû. Ev malper ji bo ku têra xwe girîng be hat hilbijartin ku pêxember pêşî ji Mekkeyê anîne El-Eqsayê û paşê ji Eqsayê birin asîmanan ji bo rêwîtiyek şevê. Quran dibêje, “Xuda yê ku xulamê xwe (Muhemmed) bi şev ji Mescidul-Haram (li Mekkeyê) heta mizgefta herî dûr (li Orşelîmê) birin seferek (li Qudsê) ku em tê de ne. Xwezî, ji bo ku em ayetên xwe (delîl, delîl, ders, nîşan û hwd.) bidine wî (Muhemmed). Bi rastî ewa guhdar e û dibîne." (Quran: 17:1)
- Hînkirinên Îslamî bi taybetî Eqsa wekî sêyemîn cîhê herî pîroz destnîşan kirine Îslamiyet.
- Li gorî rîwayetên îslamî, El-Eqsa duyemîn mala îbadetê bû ku piştî mizgefta Mekkê li ser rûyê erdê hatî çêkirin. Li gor a Hedîs (biwêj) Pêxember Muhammed ku ji Ebû Zerr (di pirtûkên Buxarî, 3186 û Muslim, 520 de hatiye rîwayetkirin) gotiye: "Ya Resûlê Xwedê, kîjan mizgeft li ser rûyê erdê pêşî hatiye avakirin?" Got: “Mescîda Heram (li Mekkê)”. Min got: "Paşê kîjan?" Got: “Mescîda Eqsa. (li Orşelîmê)” Min jê pirsî: “Çend wext di navbera wan de ma?” Got: “Çil sal. Îdî gava ku wextê nimêjê hat li kuderê bin, nimêj bikin.”
- Girîngiya olî bû sedem ku Misilman di dîrokê de li bajêr biherikin û bi vî rengî dîroka îslamî bi bûyerên li Orşelîmê re zêdetir têkel bû, û kir ku cîhê El-Aqsa / Haram El-Şerîf di dîroka îslamê de cîhek girîng bigire.
- Li gorî kehanetên Pêxember Muhammed, axa pîroz dê bibe cihê bûyerên girîng ber bi dawiya zemanan ve, nemaze dema ku Misilman û cîhan di dema Dij-Mesîh de rojên dijwar derbas bikin.
Agahiyên bêhtir li ser Orşelîmê û referansên di Quran, Incîl û Tewratê de li ser vî bajarî di pirtûka elektronîkî ya bi navê "Orşelîm a me ye" de hene.
...
Gotarek pir hevseng, gotarek agahdar. Shukran.
spas ji bo gotarê.sade û pir agahdar
Bi rastî jî gelek tişt fêr bûn. ji bo hînkirina kesên din hewildanên xwe bidomînin. Spas.
Nêrîna Îslamê bi zelalî rave kir.
Essalamualekum, Masha Allah, dîrokek pir kurt û zana ya Mescîda Eqsayê ye, bi rastî jî gelek misilman ji rastiyên Mescîda Eqsayê ne agahdar in her çend ew yek ji sê cîhên pîroz ên vê dinyayê ye ji hêla Allah Teala ve.
Parçe li gorî çavkaniyên Incîlê vekolînek xweş e. Li vir yek li ser rastiyên dîrokî yên dijwar ji hêla dîroknasê rojnamevan Juan Cole ve hatî damezrandin:
Serokwezîrê Îsraîlê Binyamîn Netanyahu roja Duşemê ji Civata Karûbarên Giştî ya Amerîkî ya Îsraîl re got ku "Quds ne çareserî ye". Wî berdewam kir ku têkiliya dîrokî ya di navbera gelê cihû û axa Îsraîlê de nayê înkar kirin. Wî zêde kir ku ne jî pêwendiya dîrokî di navbera gelê cihû û Orşelîmê de çêdibe. Wî israr kir, "Gelê Cihû 3,000 sal berê Orşelîmê ava dikir û gelê Cihû îro Orşelîmê ava dike." Wî got, "Quds ne çareseriyek e. Ew paytexta me ye.” Wî ji temaşevanên xwe yên 7500 re got ku ew tenê polîtîkayên hemî hukûmetên Israelisraîlî dişopîne ji sala 1967-an vir ve ku Orşelîmê dagir kir di Şerê Şeş Rojan de.
Netanyahu klîşeyên romantîk-neteweperest bi rêze îdîayên derewîn ên dîrokî re tevlihev kir. Lê hê girîngtir her tiştê ku wî li derveyî dîrokê hişt, û vegotina wî ya dîroka xwe ya zirav û nerast ji dêvla ku qanûn, maf an hurmeta mirovî ya hevpar li hember kesên din ên ne ji koma xwe ya etnîkî bihesibîne, girîngtir bû.
Ji ber vê yekê li vir sedemên ku Netanyahu bi kûrahî xelet e, û Orşelîma Rojhilat ne ya wî ye.
1. Di hiqûqa navneteweyî de, Qudsa Rojhilat xaka dagirkirî ye, her wiha beşên Şerîeya Rojava ku Îsraîlê bi awayekî yekalî bi navçeya xwe ya Qudsê ve girêda. Peymana Cenevre ya Çaremîn a sala 1949an û Rêziknameya Laheyê ya sala 1907an hêzên dagîrker qedexe dike ku jiyana sivîlên dagîrkirî biguherînin û niştecihkirina xelkên welatê dagîrkeran li ser xaka dagîrkirî qedexe dike. Îsraîl derxistina Filistîniyan ji malên wan ên li Qudsa Rojhilat, desteserkirina milkên filistîniyan li wir, û bicihkirina îsraîlî li ser axa Filistînê hemû binpêkirinên hovane yên hiqûqa navneteweyî ne. Îsraîl îdia dike ku ji ber ku Filistîniyên xwedî dewlet nîn in ew Filistîniyan dagir nakin, zalim û tatolojîk in. Îdîayên Îsraîlî ku ew li ser xaka vala ava dikin henek e. Hewşa pişta min vala ye, lê ev maf nade Netanyahu ku kompleksek apartmanê li ser çêbike.
2. Hikûmetên Îsraîlî di rastiyê de ne yekgirtî ne û ne lihevhatî ne ku bi Qudsa Rojhilat û Şerîeya Rojava re çi bikin, berevajî gotinên Netanyahu. Plana Galîlî ya ji bo niştecihbûnên li Şerîa Rojava tenê di sala 1973'an de hat qebûlkirin. Serokwezîr Yitzhak Rabin di çarçoveya Pêvajoya Aştiyê ya Osloyê de soz da ku ji axa Filistînê vekişe û dewletek bide Filistîniyan, soz da ku ji ber vê yekê ew ji hêla rastgirên tundrew ên Israelisraîlî ve hat kuştin. (hêmanên ku niha piştgiriya hikûmeta Netanyahu dikin). Di sala 2000-an de, serokwezîrê wê demê Ehud Barak îdîa kir ku wî bi devkî temînat da ku Fîlîstîniyan dikarin hema hema hemî Kenara Rojava bibin xwedî û dikarin bibin xwediyê hin rêgezên ku Qudsa Rojhilat dikare bibe paytexta wê. Netanyahu hewl da ku bide xuyakirin ku siyaseta rastgira tund a Likud li ser Qudsa Rojhilat û Şerîeya Rojava ji hêla hemî hukûmetên berê yên Israelisraîlî ve hatî parve kirin, lê ev bi tenê ne rast e.
3. Nasyonalîzma romantîkî “gel” wek ebedî û wek ku pêwendiya wî ya ebedî bi perçeyekî xakê re heye, xeyal dike. Ev awayê ramanê fantastîk û mîtolojîk e. Gel çêdibin û diguherin û carna jî namînin, her çend dibe ku dûvên wan hebin ku dev ji wê ol, etnîsîte an ziman berdane. Mirovan li her dera xwe geriyane û rasterast bi tu axê ve bi rengek taybetî ve ne girêdayî ne, ji ber ku gelek kom li piraniya perçeyên axê dijîn. Orşelîm ne ji aliyê Cihûyan, ango alîgirên ola Cihûyan ve hatiye avakirin. Ew di navbera 3000 BZ û 2600 BZ de ji hêla miletek rojavayî Semîtîk an jî dibe ku Kenanî, bav û kalên hevpar ên Filistîniyan, Lubnanî, gelek Sûriyeyî û Urdunî û gelek Cihûyan ve hatî damezrandin. Lê dema ku ew ava bû Cihû tune bûn.
4. Orşelîm ji bo rûmeta xwedayê kevnar Şalem hatiye damezrandin. Ev nayê wateya Bajarê Aştiyê, lê belê tê wateya "cihê avahiyê Şalem."
5. “Gelê Cihû” 3000 sal berê, ango BZ 1000 sal berê Qudsê ava nedikir. Berî her tiştî, ne diyar e ku bi rastî Cihûtî wekî olek ku navenda wê li ser perizîna Xwedayê yekta ye, kengê şeklê hişk girtiye. Wusa dixuye ku ew pêşkeftinek dereng bûye ji ber ku di salên 1000 BZ de li şûnwarên arkeolojîk nehatine dîtin, ji ber ku delîlek perizîna tiştek ji bilî xwedayên Kenanî yên asayî nehatiye dîtin. BZ di salên 1200-an de ji Misrê ji hêla koleyên berê ve dagirkirina Filistîna erdnîgarî nebû. Pîramîd gelek berê hatibûn çêkirin û keda koleyan bikar nedianîn. Dîroka bûyerên serdestiya Ramses II ya li ser dîwarê li Luxor-ê li ser serhildanên mezin ên koleyan an firînên bi heman rengî li nîvgirava Sînayê nizane. Çavkaniyên Misrê qet qala Mûsa an 10 belay û hwd nebihîstibûn. Cihû û Cihûtî ji çîneke civakî ya Kenaniyan bi sedsalan li hundurê Filistînê derketin.
6. Orşelîm ne tenê di sala 1000 BZ de ji hêla "gelê cihû" yê îhtîmala wê demê tine nehatibû avakirin, lê dibe ku Orşelîm di wê xala dîrokê de jî nehatibe rûniştandin. Xuya ye ku Orşelîm di navbera 1000 BZ û 900 BZ de, tarîxên kevneşopî yên padîşahiya yekbûyî ya di bin Dawid û Silêman de hatiye terikandin. Ji ber vê yekê Orşelîm ne ‘bajarê Dawid’ bû, ji ber ku dema ku tê gotin ku ew jiyaye bajarek tunebû. Di arkeolojiya vê serdemê de ti nîşanek ji qesrên bi heybet û dewletên mezin nehatine dîtin û tabloyên Aşûrî ku bûyerên piçûk jî li seranserê Rojhilata Navîn tomar kirine, wek kiryarên şahbanûyên Ereban, li ser tu padîşahiya mezin nizanin. Dawid û Silêman li Palestîna erdnîgarî.
7. Ji ber ku arkeolojî hebûna padîşahiyek an padîşahiyên Cihûyan di serdema ku jê re tê gotin Serdema Perestgehê ya Yekemîn de nîşan nade, ne diyar e ku gelê Cihû ji xeynî Padîşahiya Hasmonean wê kengê tam serweriya Orşelîmê bikira. Asûriyan di sala 722an de Orşelîm fetih kirin. Babiliyan di sala 597an de ew Orşelîm bi dest xistin û hukum kirin heta ku ew bi xwe di sala 539 BZ de ji hêla Hexemeniyên Îrana kevnar ve hatin zeft kirin, yên ku Qudsê hukum kirin heta ku Îskenderê Makedonî di salên 330 BZ de Şam girt. Neviyên Skender, Ptolemî heta sala 198-an, dema ku neviyên din ên Skender, Selûkîdan, bajar bi dest xistin, Orşelîmê hukum kirin. Bi Serhildana Maccabean a di sala 168 BZ de, padîşahiya Hasmonean ya Cihûyan heya 37 BZ Orşelîmê hukum kir, her çend Antigonus II Mattathias, Hasmoneyê paşîn, tenê di sala 40 BZ de bi alîkariya xanedana Parthiyan Orşelîmê girt. Hêrodês 37 BZ hukum kir heta ku Romayî di sala 6-ê PZ de ya ku jê re digotin Filistîn (BZ = 'Serdema Hevbeş' an ya ku Xiristiyan jê re dibêjin PZ). Romayiyan û piştre Împaratoriya Romaya Rojhilat a Bîzansê ji sala 6'ê PZ heta sala 614'an piştî Zayînî li Orşelîmê desthilatdarî kir ku Împaratoriya Sasanî ya Îranê ew fetih kir, heta sala 629'an a Mîladî dema ku Bîzansiyan ew paşde sitand.
Misilmanan di sala 638an de Quds zeft kirin û heta sala 1099an ku Xaçperestan ew sitand Qudsê desthilatdarî kir. Xaçperestan Cihû û Misilman ji bajêr kuştin an jî derxistin. Misilmanên di bin destê Selahedîn de di sala 1187 CE de ew vegerandin û destûr dan Cihûyan ku vegerin, û Misilmanan heya dawiya Şerê Cîhanê yê Yekem, an jî bi tevahî nêzî 1192 salan hukum kir.
Alîgirên Cihûtiyê Orşelîm nedîtin. Ew belkî 2700 sal hebû berî ku her tiştê ku em wekî Cihûtî nas bikin rabû. Dibe ku desthilatdariya Cihûyan ji 170 salan zêdetir nebe, ango Padîşahiya Hasmoneyan.
8. Ji ber vê yekê eger avahiya dîrokî ya Orşelîmê û girêdana dîrokî ya bi Qudsê re wek ku Netanyahu îdîa dike serwerî li ser wê saz bike, li vir komên ku herî zêde xwedî îdîaya bajêr in:
A. Misilmanên ku di 1191 salan de hukum kirine û ava kirine.
B. Misriyan, ku di hezarsala duyem a BZ de çend sed sal wek dewleteke bindest hukim kir.
C. Îtalî, ku ew bi qasî 444 salan heta hilweşîna Împaratoriya Romayê di sala 450-an de hukum kir.
D. Îraniyên ku 205 salan di bin destê Hexemeniyan de, sê salan di bin destê Partan de (bi qasî ku Hasmoneyê dawî bi rastî jî vasilê wan bû) û 15 salan di bin destê Sasaniyan de hukum kir.
E. Yewnanî, ku ji 160 salan zêdetir ew hukum kir, eger em Ptolemys û Seleucids wekî Yewnanî bihesibînin. Eger em wan wek Misrî û Suryan bihesibînin, ev dê îdiaya Misrê zêdetir bike û yekî Sûrî bide nasîn.
F. Dewletên paşgirê Bîzansiyan, ku dikare Yewnanîstan be yan jî Tirkiye be, ku 188 sal hukmê wê kiriye, her çend ku em mîrasgirê Yewnanîstanê bihesibînin û dema xanedanên Yewnanî yên Helenîstîk serweriya wê bikin, zêde bikin, ew ê ji Yewnanîstanê re nêzî 350 salên ku hukumdarê Orşelîmê bû.
G. Dadgeheke Îraqî ya li ser Qudsê heye ku li ser bingehê fethên Asûrî û Babîliyan, û herwiha dibe ku desthilatdariya Eyûbiyan (xanedana Selahedîn), ku Kurdên Iraqê bûn.
9. Bê guman, Cihû di dîrokê de ji hêla Perestgehê ve bi Orşelîmê ve girêdayî ne, her ku ew girêdan bi tarîxê ve tê. Lê ew girêdan bi piranî dema ku Cihû di bin desthilatdariya Îranî, Yunanî û Romayî de li bajêr ne di bin kontrola siyasî de bûn, hate şopandin. Ji ber vê yekê nikare were bicîh kirin ku daxwaza kontrolkirina siyasî ya tevahiya bajêr bike.
10. Cihûyên Orşelîmê û yên mayî yên Filistînê bi piranî piştî têkçûna serhildana Bar Kochba ya li dijî Romayiyan di sala 136-an de derneketin. Li wir jiyana xwe domandin û li Filistînê di bin desthilatdariya Romayê û paşê Bîzansiyan de çandinî kirin. Ew hêdî hêdî bûne Xirîstiyanî. Piştî 638 CE ji bilî 10 ji sedî hemî hêdî hêdî bûne misilman. Filistîniyên îroyîn neviyên cihûyên kevnar in û mafê wan heye ku li cihê ku bav û kalên wan bi sedsalan jiyane bijîn.
Cezakumullahu-xêr. Dîrokek ew qas mezin e ku meriv li ser were nivîsandin ku bêtir misilmanan hîn bibin û bêtir li ser Îslamê û dîroka deverên weha mezin bizanibin, bi rastî jî hay ji tiştê ku bêbawer hewl didin ku îdîa bikin. Ez hêvî dikim ku ev dê mirovan teşwîq bike ku meraq bikin ku li ser Îslamê bizanibin û ji nezaniya xwe derkevin. Ma'assalam
erê bê şik maşallah.pir agahdar
Ji bo her kesî gotarek pir agahdar û zana. XWEDÊ ji te razî be û her berdewam be
Ez pir kêfxweş im ku ez nivîsek wusa xweş werdigirim. Bila ALLAH (s.w.a) pîroz bike ku hûn bi vî rengî hewl didin
Cezak Allah we Xeyrîn.
ew bi rastî agahdar e.
spas ji bo parvekirina vê agahdariyê.
assalamalaikum. gelek spas ji bo gotarek xweş-nivîsandî, agahdar û ji bo lêzêdekirina abu ammar mangorangca. ji bo têgihîştina min a rewşê gelek alîkariya min kir.