چرا گناه می کنیم؟ (و مراحل پیشگیری)

خداوند ذات انسان را جایزالخطا قرار داده است. ما دائماً در معرض کشش‌ها و خواسته‌های این زندگی دنیوی هستیم. در حالی که می‌توانیم «اراده آزاد» خود را به هر جهتی هدایت کنیم، همچنان در معرض حملات و وسوسه‌های شیطان هستیم که می‌تواند ما را از مسیر مستقیم منحرف کند.

چگونه حملات شیطان را دفع کنیم؟

ما می‌توانیم با افزایش ایمان، دانش و اعمال نیک خود، با نقشه شیطان برای به زیر کشیدن ما با گناهان مقابله کنیم و این می‌تواند ما را به سطحی برساند که شایسته ملاقات با خدا با چهره‌های درخشان و نورانی باشیم. از طرف دیگر، می‌توانیم فرامین خدا را نادیده بگیریم و خود را با گناهان سنگین کنیم و در نتیجه تاریکی و غم را بر چهره‌های خود بیاوریم. همانطور که خداوند در قرآن می‌فرماید :

---

---

---

• برخی از چهره ها در آن روز خواهد بود نادیره (درخشنده و درخشان).
• نگاه به پروردگارشان (خداوند).
• و چهره هایی در آن روز خواهد بود بصیره (تاریک، تیره، اخم و غمگین)،
• به گمان اینکه مصیبتى بر سرشان خواهد آمد (قرآن: القیامه: 22-25). 

برای کسانی از ما که ایمان داریم، انتظار ملاقات با خداوند به تنهایی باید ما را برای اصلاح اعمالمان و دوری از انواع گناهان تقویت کند. اما باز هم، خطاپذیری طبیعت ذاتی ما باعث می‌شود که وظایف خود را فراموش کنیم یا از آنها غفلت کنیم و نفس خود را به گناه سوق دهیم. بنابراین، برای محافظت از خود در برابر گمراهی، باید به علل ریشه‌ای که می‌توانند به ما در آگاه شدن از تاکتیک‌های شیطان و در نتیجه جلوگیری از گمراهی نفسمان کمک کنند، توجه کنیم.

غلبه بر وسوسه گناهان

در زیر برخی از آن دلایل و راهنمایی های الهی است که می تواند ما را در غلبه بر وسوسه گناهان یاری دهد.

عدم آگاهی از مسائل دینی

کمبود دانش در مورد مسائل دینی و شکاف‌های عظیمی که در فهم ما ایجاد می‌کند، یکی از دلایلی است که بسیاری از ما مرتکب گناه می‌شویم. این امر همچنین ما را از شناخت حلال و حرام محروم می‌کند. به فرموده پیامبر (صلی الله علیه و آله و سلم) در مورد مسئولیت ما در یادگیری علوم اسلامی که برای بشریت آورده است، توجه کنید:

«مثال هدایت و دانشی که خداوند مرا با آن فرستاده است، مانند باران فراوانی است که بر زمین می‌بارد. بخشی از آن خاک حاصلخیزی بود که آب باران را جذب می‌کرد و گیاهان و علف‌های فراوانی را می‌رویاند. (و) بخش دیگری از آن سخت بود و آب باران را نگه می‌داشت و خداوند مردم را با آن بهره‌مند می‌کرد و از آن برای آشامیدن، نوشیدن حیواناتشان و آبیاری زمین برای کشت استفاده می‌کردند. (و) بخشی از آن خشک و بی‌آب بود که نه می‌توانست آب را نگه دارد و نه گیاهی را پرورش دهد (پس آن زمین هیچ فایده‌ای نداشت). اولین مثال ، مثال کسی است که دین خدا را درک می‌کند و از (دانشی) که خداوند به وسیله من (پیامبر) نازل کرده است، بهره می‌برد و آن را می‌آموزد و سپس به دیگران آموزش می‌دهد. آخرین مثال، مثال کسی است که به آن اهمیت نمی‌دهد و هدایت خداوند را که به وسیله من نازل شده است ، نمی‌پذیرد (او مانند آن زمین بی‌آب است.) » [بخاری، جلد ۱، کتاب ۱، حدیث ۷۹].

برای دانلود کتاب: 50 پرسش و پاسخ در ایمان اینجا کلیک کنید

متأسفانه، امروزه دیدن مسلمانانی که در دسته آخر قرار می‌گیرند و تلاش کمی برای یادگیری چنین دانشی می‌کنند، غیرمعمول نیست. این همان چیزی است که خلیفه عمر بن خطاب پیش‌بینی کرده بود، زمانی که گفت: « به زودی پیوندهای اسلام کم‌کم سست خواهد شد، زیرا مردم وارد اسلام می‌شوند اما از جاهلیت (اعمال جاهلی که اسلام با آنها مخالف است) بی‌خبر خواهند بود»، به این معنی که آنها در پیروی از آنها تردید نخواهند کرد [ابن تیمیه - مجموع فتاوی (10/301)].

علاوه بر این، برخی از ما برای اینکه خود را از الزام به یادگیری بیشتر در مورد مسائل اسلامی معاف کنیم، برای خود توجیه می‌کنیم که عبادت‌های روزانه ما ممکن است برای زندگی معنادار کافی باشد. باز هم، این یکی از دام‌هایی است که بسیاری از علما در طول قرن‌ها به ما هشدار داده بودند. زیرا پرستش خدا بدون پایه دانش، پایه‌های ایمان ما را بسیار آسیب‌پذیر و خطاپذیر می‌کند. در این زمینه، ابن قیم در مورد دو آیه از سوره حشر (16، 17) اظهار نظر می‌کند که در آن یک عابد نادان زندگی خود را بر پرستش خدا ناآگاهانه بنا کرده بود، بنابراین شیطان از فرصت استفاده کرد و او را (به دلیل کمبود دانش) اغوا کرد تا به خدا کفر ورزد [الفوائد]. بنابراین، می‌بینیم که تلاش مداوم برای تقویت ایمان از طریق دانش نه تنها برای محافظت از ما در برابر گناهان کوچک، بلکه برای جلوگیری از بزرگترین گناهان، یعنی کفر ورزیدن به خدا، ضروری است.

فشارهای اجتماعی ما را به سمت گناه سوق می دهد

تعدادی از ما نه به دلیل نافرمانی عمدی، بلکه به این دلیل که گاهی اوقات با اکراه به سمت انجام آن کشیده می‌شویم، گناه می‌کنیم. پنهان نیست که برخی فشارهای اجتماعی (و سایر موارد) ما را به سمت ارتکاب گناهانی سوق می‌دهند که معمولاً مرتکب آنها نمی‌شویم. در چنین شرایطی، وجدان خود را آرام می‌کنیم و سپس با جریان اجتماعی همراه می‌شویم. این یکی از دلایلی است که پیامبر (صلی الله علیه و آله و سلم) ما را در مورد معاشرت با کسانی که می‌توانند ما را از راه راست دور کنند، برحذر داشته‌اند. او (صلی الله علیه و آله و سلم) فرمود: «انسان از راه دوستان نزدیک خود پیروی می‌کند، پس هر یک از شما باید بنگرد که چه کسی را به عنوان دوست صمیمی خود انتخاب می‌کند.» (روایت ابوداود، ۸۴۳۳؛ آلبانی در صحیح ابی داود، ۴۰۴۶ آن را حسن دانسته است.)

باید به خود یادآوری کنیم که زمان همیشه می گذرد و چنین دوستانی ما را در سفر کامل زندگی مان دوام نمی آورند و در روزی که از گناهانی که در اثر نفوذ آنها مرتکب شده ایم بازخواست می شویم در کنار ما نیستند. توجه کنید که خداوند در دو آیه زیر در مورد روز قیامت چه می فرماید:

«دوستان در آن روز ( قیامت ) دشمن یکدیگرند، مگر پرهیزگاران.» (زخرف: ۶۷)

«و (به یاد آور) روزی را که ستمگر دست‌های خود را به دندان می‌گیرد و می‌گوید: ای کاش با پیامبر راهی برگزیده بودم. وای بر من! ای کاش هرگز فلانی را به دوستی نمی‌گرفتم. او مرا از ذکر (قرآن) پس از آنکه به من رسیده بود، گمراه کرد. و شیطان در هنگام نیاز، همواره انسان را رها می‌کند.» (فرقان، ۲۵: ۲۷-۲۹)

پس بیایید اطمینان حاصل کنیم که اگر محافل اجتماعی ما به طور مستقیم یا غیرمستقیم ما را به ارتکاب گناه سوق می دهند یا ما را از انجام کارهای نیک منصرف می کنند، باید فوراً از چنین گروه ها و افرادی جدا شویم. ما نیز با آرام کردن وجدان خود در برابر فشارهای اجتماعی، کم کم بسیاری از اشتباهات را حق تلقی می کنیم و به تدریج قطب نمای درونی حق و باطل خود را از دست می دهیم.

احساس غرور و تکبر به سوی گناهان

غرور و تکبر می‌تواند ما را به سمت سرکوب خوبی و عقل سلیم درونمان سوق دهد، صرفاً برای اینکه به برنامه‌های خودخواهانه‌مان اعتبار ببخشیم. یکی از نشانه‌های چنین نگرشی، درگیر شدن در بحث و جدل، مشاجرات و نزاع‌های مکرر صرفاً برای پیشبرد دیدگاه‌های نادرست است. چنین نگرشی به طور کلی در تضاد با هر چیزی است که قرآن و پیامبر به ما آموخته‌اند. همانطور که یکی از علمای اسلامی بیان کرده است، اگر ایمان صرفاً دانستن حقایق در قلب بود، پس این وضعیت شبیه وضعیت شیطان است زیرا او در مورد پروردگارش بسیار آگاه بود [1]، اما تکبر و غرور او را به سمت جدل و نافرمانی از خدا سوق داد و در این فرآیند به بدترین مخلوقات تبدیل شد.

به یاد داشته باشیم که پیامبر (ص) چنین نگرشی را با گمراهی مرتبط دانست. او فرمود: «هیچ قومی پس از هدایت، جز به وسیله‌ی جدال، گمراه نشده است .» (ترمذی #3253 و ابن ماجه #48 به نقل از ابوامامه) به مثالی که خداوند در مورد چنین افرادی ارائه می‌دهد، توجه کنید:

• و زمانی که پسر از مریم از (مریم) به عنوان مثال نقل شده است (یعنی عیسی را مانند بت های آنها می پرستند) اینک! مردم شما با صدای بلند گریه می کنند (به مثال بخندید).
• و بگو: آیا خدایان ما بهترند یا اوعیسی)؟" آنها مثال فوق را جز برای استدلال نقل نکردند. نه! اما آنها مردمی دعوا هستند (قرآن، 43:57-58).

بنابراین، باید به درون خود بنگریم و ببینیم که آیا غرور در قلب‌هایمان یا تکبر نگرش‌هایمان به هر نحوی ما را از دیدن یا گوش دادن به حقیقت باز می‌دارد یا خیر. برای کسانی از ما که از چنین بیماری‌هایی رنج می‌بریم، آنچه در عوض مورد نیاز است، نگرش فروتنی یا تواضع است که می‌تواند ما را به آرامش و پذیرش اشتباهاتمان ترغیب کند و فرصتی برای اصلاح آنها فراهم کند. ابن قیم گفته است که گناهی که انسان را به تسلیم (و فروتنی در برابر خدا در توبه) سوق می‌دهد، در نظر خداوند از عمل نیکی که باعث غرور (در قلب) می‌شود (الفوائد) ارجحیت دارد. بدیهی است که این به این دلیل است که غرور، پرده‌ای بر چشمان و قلب ما می‌اندازد و می‌تواند ما را به گناهان بیشتری سوق دهد. ( به نشانه‌های قیامت مراجعه کنید )

جدی نگرفتن گناهان صغیره

بسیاری از مردم گناهان صغیره را سبک می‌شمارند و این را بدیهی می‌دانند که خداوند آنها را به خاطر چنین گناهانی خواهد بخشید. در نتیجه، آنها بر چنین گناهانی اصرار می‌ورزند و در نتیجه نسبت به لزوم رسیدگی به آنها بی‌تفاوت می‌شوند. به حدیث پیامبر (صلی الله علیه و آله و سلم) توجه کنید که طبق یک روایت فرموده‌اند: «از گناهان صغیره برحذر باشید، زیرا آنها تا زمانی که انسان را نابود کنند، روی هم انباشته می‌شوند» (روایت احمد؛ صحیح الجامع، ۲۶۸۶-۲۶۸۷).

برخی از علما معتقدند وقتی گناهان صغیره با فقدان شرم و پشیمانی و بدون ترس از خدا همراه باشند و سبک شمرده شوند، این خطر وجود دارد که به عنوان گناهان کبیره محسوب شوند. از این رو گفته شده است که هیچ گناه صغیره‌ای اگر ادامه یابد صغیره نیست و هیچ گناه کبیره‌ای اگر استغفار شود کبیره نیست [2].

ترک امر به معروف و نهی از منکر

یکی از دلایلی که شاهد افزایش گناه هستیم این است که بسیاری از ما اصول دعوت مردم به خوبی و بازداشتن آنها از بدی را فراموش کرده‌ایم. وقتی مردم در محیط‌هایی (درون خانواده یا سایر محافل اجتماعی) زندگی می‌کنند که در آنها نصیحت به خوبی زیاد تشویق نمی‌شود، فرصت‌های پیشرفت را از بین می‌برد و همچنین به مردم اجازه می‌دهد تا برداشت‌های نادرستی از خود ایجاد کنند. همانطور که قبلاً بحث کردیم، خداوند ما را ضعیف آفریده است و در نتیجه دوری از گناهان نیازمند دوزهای دوره‌ای از نصیحت و حکمت علمی است . علاوه بر این، آموزه‌های اسلامی به ما دستور می‌دهند که در مورد مسائل درست یا غلط به یکدیگر نصیحت کنیم. وقتی جوامع از این اصول پیروی نمی‌کنند، گناهان راحت‌تر گسترش می‌یابند. خداوند در قرآن (درباره مسلمانان) می‌فرماید:

«شما بهترین امتی هستید که برای مردم پدیدار شده‌اند؛ [چرا که] امر به معروف و نهی از منکر می‌کنید و به خدا ایمان دارید...» ( آل عمران : ۱۱۰)

مالک بن دینار گفت: «ما به حب دنیا عادت کرده‌ایم، به طوری که یکدیگر را امر به معروف و نهی از منکر نمی‌کنیم. خداوند متعال قطعاً به ما اجازه نخواهد داد که این کار را ادامه دهیم، اما کاش می‌دانستم چه عذابی بر ما نازل خواهد شد!» امام بیهقی (هفتاد و هفت شعبه ایمان).

پیامبر (ص) فرمود: «اگر مردم منکری را ببینند و آن را تغییر ندهند، به زودی خداوند همه آنها را به عذاب خود گرفتار خواهد کرد. » (حدیث – احمد، آلبانی در صحیح الجامع (1/398) آن را صحیح دانسته است.)

برای دانلود کتاب: 50 پرسش و پاسخ در ایمان اینجا کلیک کنید

با این حال، مسائل مربوط به نصیحت کردن باید عاقلانه مدیریت شوند. دیدن دلسرد شدن افراد (چه در موقعیت‌های نصیحت کردن و چه در موقعیت‌هایی که نصیحت می‌شوند) به دلیل نحوه‌ی ارائه‌ی چنین نصیحتی، غیرمعمول نیست. این به این دلیل است که آنها تفاوت بین نصیحت کردن و سرزنش کردن را نمی‌بینند. به یکی از سلف (پیروان پرهیزگاری که پس از مرگ پیامبر آمدند) گفته شد : «آیا دوست داری کسی تو را از عیب‌هایت آگاه کند؟» او پاسخ داد: «اگر این کار را با هدف سرزنش من انجام دهد، نه.» همچنین، فضیل (رحمه الله) گفت: «مؤمن (گناه برادرش) را می‌پوشاند و نصیحت می‌کند، در حالی که بدکار (او را) رسوا و سرزنش می‌کند.» به همین ترتیب، وقتی از اعمال نادرست مؤمنان آگاه می‌شویم، نباید نقاط ضعف آنها را برای دیگران بازگو کنیم. به عنوان مثال، سلف از امر به معروف و نهی از منکر وقتی که در یک مکان عمومی برای کسی انجام می‌شد، متنفر بودند. در عوض، آنها دوست داشتند که این کار به صورت خصوصی انجام شود. زیرا هدف نصیحت کننده، آشکار کردن و برملا کردن عیب‌های شخص نصیحت کننده نیست، بلکه هدف او تنها پایان دادن به شری است که در آن گرفتار شده است [تفاوت بین نصیحت و سرزنش، نوشته حافظ ابن رجب حنبلی].

ندانستن آثار سوء گناهان

یکی دیگر از دلایلی که بسیاری از مردم گناه می کنند یا به گناهان خود اهمیت چندانی نمی دهند این است که نمی توانند تأثیری را که گناه می تواند بر زندگی آنها در دنیا و آخرت بگذارد ببینند. حقیقت این است که اگر ماهیت هولناک گناهان را درک نکنیم، از آنها دور نمی شویم. نمونه ای از آثار سوء گناهان را که ابن قیم توضیح داده است، در نظر بگیرید:

• گناهان انسان را از روزی محروم می کند (رزق) در این زندگی. در مسند احمد از ثوبان روایت شده است که گفت: رسول خدا (ص) فرمود:انسان به خاطر گناهانی که مرتکب می شود از روزی محروم می شود.(روایت ابن ماجه، 4022، البانی در صحیح بن ماجه، به عنوان حسن طبقه بندی کرده است).
• یک فرد گناهکار حسی از بیگانگی (بی تفاوتی) با پروردگارش و بین او و مردم دیگر. یکی از سلف ها گفته بود که می تواند تأثیر نافرمانی خدا را (در برخی از جنبه های زندگی روزمره خود) ببیند.
• کسی که گناه می کند می بیند که کار برایش سخت می شود. در هر موضوعی که روی می آورد، راه را مسدود می بیند یا سخت می یابد. به همین ترتیب، برای کسی که از خدا بترسد، کارها آسان می شود. 
• عبدالله بن عباس می‌گوید: «عمل نیک چهره را نورانی می‌کند، دل را نورانی می‌سازد و در دل‌های مردم روزی فراوان و قوت جسمانی و محبت می‌آورد». اعمال بد چهره را تیره می کند و دل را تاریک می کند و در دل مردم ضعف جسمانی و کمبود روزی و کینه ایجاد می کند.» 
• گناه تا زمانی که بر انسان مسلط شود و نتواند از آن بگریزد، گناه را به وجود می آورد. گناه، اراده انسان را ضعیف می کند. به تدریج اراده او را برای ارتکاب گناه تقویت می کند و اراده او را برای توبه ضعیف می کند تا جایی که اصلاً اراده ای برای توبه در دل او وجود ندارد. . . بنابراین او به دنبال بخشش و اظهار توبه می کند، بلکه صرفاً سخنی است بر لب، مانند توبه دروغگویان که همچنان دلشان بر ارتکاب گناه و اصرار بر آن مصمم است. این یکی از جدی ترین بیماری هایی است که احتمالاً منجر به عذاب می شود. او حساس می شود و دیگر گناهان را منفور نمی داند. بنابراین عادتش می شود و اگر مردم او را در حال انجام گناه ببینند یا درباره او صحبت کنند اذیت نمی شود..

در مجموع، به یاد داشته باشیم که برای دوری از گناهان، باید دائماً برای ایجاد یک چارچوب مرجع درونی قوی که با شناخت حقیقت تقویت شده است، تلاش کنیم. این امر باید با وجدانی زنده همراه باشد که بتواند به ما کمک کند وقتی گناهان را می‌بینیم، آنها را تشخیص دهیم و اگر تمایل به انجام آن گناهان داشتیم، آن را به ما گوشزد کند. باز هم، با تأمل در آیات سوره قیامت که قبلاً مرور کردیم، بیایید تلاش کنیم تا بار گناهان خود را هنگام ملاقات با خدا سبک نگه داریم، به طوری که چهره‌هایمان نادیرا (درخشان و تابناک) باشد نه بصیرا (تاریک، گرفته، اخمو و غمگین).

منابع:

1. سخنرانی شیخ دکتر عبدالعزیز القاری
2. شیخ محمد صالح المنجد (islam-qa.com)

- بلاگر IqraSense.com

- پایان